Το επιτύμβιο επίγραμμα του Πρόκλου για τον Συριανό


Όπως γνωρίζουμε ο Πρόκλος για τον θειότατο δάσκαλο του και προηγούμενο από αυτόν σχολάρχη της του Πλάτωνος Ακαδημίας, για τον Συριανό, έλεγε ότι :

«ο Συριανός υπήρξε αληθώς συμβακχεύσας του Πλάτωνα και εκείνος που συμπληρώθηκε πλήρως από την θεία Αλήθεια και κατέστη όντως Ιεροφάντης των θείων λόγων του Πλάτωνα»[1].

Επίσης αφενός ότι :

«ο Συριανός με άχραντο τρόπο στους κόλπους της ψυχής του δέχτηκε το γνησιότερο και καθαρότερο φώς της Αλήθειας και έγινε μαζί με τους Θεούς καθοδηγητής μας σε όλα τα καλά και αγαθά, εκείνος που μας κατέστησε μετόχους και κοινωνούς ολόκληρη της του Πλάτωνος Φιλοσοφίας και σε όσα απόρρητα από τους προ αυτού θεουργούς είχε μυηθεί, και έτσι μας κατέστησε συγχορευτές πάσης της μυστικής αλήθειας των θείων».[2]

Αφετέρου ότι :

«ο Συριανός ήρθε εκείνη την εποχή στους ανθρώπους σαν πρότυπο της Φιλοσοφίας προς ευεργεσία των ψυχών που βρίσκονται εδώ κάτω, ως ανταπόδοση για τα αγάλματα, για τους ναούς, για την ίδια την αγιστεία στο σύνολό της, αρχηγός της σωτηρίας για τους ανθρώπους που ζουν τώρα και για όσους θα ζήσουν στο μέλλον.»[3]

Και φυσικά ότι :

τον κατέστησε όχι μόνον επόπτη των όντως θείων τελετών με τα αθόλωτα όμματα της ψυχής και την άχραντη του νου περιωπή, αλλά τον κατέστησε και μέτοχο & κοινωνό σε όλα τα από τους προ αυτού θεουργούς παραδομένα μυστήρια και πάσης της μυστικής αλήθειας των θείων αφού τον προετοίμασε ικανοποιητικά δια κάποιων προτέλειων και μικρών μυστηρίων έπειτα τον μύησε στην του Πλάτωνος περί τα θεία μυσταγωγία”.[4]

Όμως ο Πρόκλος, κατά πως σώζει ο βιογράφος, μαθητής & διάδοχός του στην του Πλάτωνος Ακαδημία, επί του τάφου του Πρόκλο, κατά παραγγελία του ίδιου, υπήρχε το εξής επιτύμβιο επίγραμμα:

<<Πρόκλος ἐγὼ γενόμην Λύκιος γένος, ὃν Συριανὸς ἐνθάδ’ ἀμοιβὸν ἑῆς θρέψε διδασκαλίης. Ξυνὸς δ’ ἀμφοτέρων ὅδε σώματα δέξατο τύμβος· αἴθε δὲ καὶ ψυχὰς χῶρος ἕεις λελάχοι.>>[5]

Δηλ. :

<<Εγώ υπήρξα ο Πρόκλος, Λύκιος στην γενιά, τον οποίο ο Συριανός εδώ με ανέθρεψε διάδοχο της διδασκαλίας του. Αυτός εδώ ο κοινός τάφος δέχτηκε τα σώματα και των δύο, μακάρι και τις ψυχές μας κοινός τόπος να τις λάβει>>.[6]

Το εν λόγω το επιτύμβιο επίγραμμα είναι καταχωρημένο τόσο στο ανάλογο Γερμανικό Corpus του «Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften», στο «Inscriptiones Graecae» και συγκεκριμένα στον κατάλογο «VII. Tituli sepulcrales, Monumenta sepulcralia in urbe inventa, Tituli in suburbiis inventi» ως IG II/III, 13452, όσο και στο PHI ως : PH345683, Funerary epigram for Neoplatonic philosophers Syrianus and Proclus.

Εκτός όμως από το εν λόγω επιτύμβιο επίγραμμά, το οποίο υπήρχε στον τάφο του Πρόκλου, υπάρχει και ένα ακόμη το οποίο είναι καταχωρημένο τόσο στο ανάλογο Γερμανικό Corpus του «Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften», στο «Inscriptiones Graecae» και συγκεκριμένα στον κατάλογο «VII. Tituli sepulcrales, Monumenta sepulcralia in urbe inventa, Tituli in suburbiis inventi» ως IG II/III, 13451 Βλ. και Horos 14-16 (2000-2003) 157-163 — SEG 51.298, όσο και στο PHI ως : PH345682, Funerary epigram for the Neoplatonic philosopher Syrianus. Convex fragment of white marble, part of a round base

[Oὗτος] μὲν Συριανὸς ἔχεν πόλον, εὖτ᾿ ἐπὶ γ[αῖαν]

[‒ ]μενος μακάρων ἀρτιτελὴς ἔμολε[ν]·

[‒ ‒ ] δ᾿ ἀνθρώποισιν ὅπως σοφόν ἐστιν [ ]

[‒ ]θανάτων ἐς πόλον αὖτις ἔβη.]

Δηλ.

<<Των Άστρων ο Συριανός κατείχε τον πόλο, όταν επί της γης πεθαίνοντας ήλθε στους μακάριους θεούς αρτητελής. Αφού έδειξε στους ανθρώπους πόσο είναι δυνατόν να γίνει κανείς σοφός πάλι πίσω μετέβη στον πόλο των αθανάτων>>

Τουτέστιν ο κοινός τόπος που εύχεται ο Πρόκλος να δεχτεί και την δική του ψυχή, στην οποία βρισκόταν ήδη η ψυχή του Συριανού, ο οποίος όσο ήταν εν ζωή κατείχε τον πόλο των άστρων, ενώ πεθαίνοντάς των πόλο των μακάρων!

Εξ ου και ο Μαρίνος Νεαπόλεως γράφει ότι :

 <<έλεγεν ο θεοσεβέστατος ανήρ, ότι τον φιλόσοφον προσήκει ου μιας τινός πόλεως, ουδέ των παρ’ ενίοις πατρίων είναι θεραπευτής, κοινή δε του όλου Κόσμου Ιεροφάντης.>>

Στο βιβλίο, όμως, «Variation of Supports for Verse Inscriptions in Roman Greece», του Φινλανδού καθηγητή Erkki Sironen, και στην σελίδα 29 διαβάζουμε :

<<A large round base in Athens, set into the outer wall of the church of St. Demetrius, northwest of Lycabettus, commemorating the late Neo-Platonic scholarch Syrianos (early 5th century A.D.), for the particular reason that this object shows that a posthumous epigram may be as large as a statue base:

[Oὗτος] μὲν Συριανὸς ἔχεν πόλον, εὖτ᾿ ἐπὶ γ[αῖαν]

[‒ ]μενος μακάρων ἀρτιτελὴς ἔμολε[ν]·

[‒ ‒ ] δ᾿ ἀνθρώποισιν ὅπως σοφόν ἐστιν [ ]

[‒ ]θανάτων ἐς πόλον αὖτις ἔβη.>>

Στην σελ. 39 δε, του εν λόγω βιβλίου, βλέπουμε το επιτύμβιο επίγραμμα του Πρόκλου για τον Συριανό:

img-1

Εν ολίγοις, ο κ. Erkki Sironen, αναφέρει ότι σε εξωτερική πλευρά εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου βόρεια-δυτικά του Λυκαβηττού, βρίσκεται το επιτύμβιο το οποίο έχει γράψει ο θείος Πρόκλος για τον θειότατο Συριανό!
Αυτή η εκλησία είναι ο Άγιος Δημήτριος Αμπελοκήπων (Πανόρμου 16).

Αυτό το γνωρίζουμε διότι αναφέρεται στον «Εόρτιο Τόμο Εικοσαετίας 1983-2003» του <<Horos 14-16 (2000-2003) 157-163/πιν. 35-36 — SEG 51.298>>, το οποίο είναι «ένα αρχαιογνωστικό περιοδικό», που εκδίδεται εκ της Ελληνικής Επιγραφικής Εταιρείας.

Στο εν λόγω περιοδικό, και στο τιτλοφορούμενο κεφάλαιο «Αττικές επιγραφές από τους Αμπελόκηπους.«, ο κ. Γιάννης Ν. Καλλιοντζης αναφέρεται στην εν λόγω επιτύμβια επιγραφή λέγοντας ότι :

«Στο εξωτερικό της αψίδας του ιερού του Αγίου Δημητρίου επί της οδού Πανόρμου στους Αμπελόκηπους,[7] υπάρχει εντοιχισμένος ενεπίγραφος λίθος λευκού μαρμάρου ελλιπής κατά το ύψος και το πλάτος.[8]

Την επιγραφή την εντόπισε στις 26 Ιουνίου του 1997 ο Άγγελος Ματθαίου, ο οποίος και την απέγραψε. Αργότερα μου πρότεινε να την μελετήσω. Το σχήμα του λίθου εξ αιτίας της εντοιχίσεως δεν είναι βέβαια, ίσως το μνημείο να είναι κυκλικό. Η επιγραφή είναι επιμελώς χαραγμένη στην ελαφρώς καμπύλη επιφάνεια. Πάνω στην επιγραφή σώζονται τα ίχνη δυο ακρεμόνων, οι οποίοι ανήκουν σε γράμμα είτε σε κάποιο διακοσμητικό στοιχείο. (πιν. 35).

Υψ. (σωζ.) ο,45μ  πλ. (σωζ.) ο,48μ.

Υψ. Γραμμ. 0.015-0.020μ., διάστιχο 0,014μ.

Παρατηρήσεις.

Στιχ. 1 : Του Μ σώζεται η δεξιά λοξή κεραία και τμήμα της καμπύλης. Η απόστροφος μετά το Τ είναι χαραγμένη στο λίθο του. Του Γ σώζεται τμήμα της κάθετης.

Στιχ. 2 :  Του Μ σώζεται η δεξιά λοξή κεραία και τμήμα της καμπύλης. Του Ε σώζεται το δεξιό τμήμα του και η αρχή της μεσαίας κεραίας.

Στιχ. 3 : Του Ρ σώζεται η καμπύλη και τμήμα της καθέτου, η οποία δεν φαίνεται να συνεχίζει προς τα κάτω, γιατί στο σημείο αυτό ο λίθος έχει σπάσει. Ο καθ. κ. Erkki Sironen μετά από αυτοψία του λίθου θεώρησε την καμπύλη του Ρ ως απόστροφο, και διέκρινε δίπλα σε αυτήν μια δεξιά λοξή κεραία, η οποία πιθανώς ανήκει σε Δ.

Στιχ. 4 : Από το Θ σώζεται τμήμα της μεσαίας κεραίας και η άνω αριστερή καμπύλη.

Σχόλια.

Η επιγραφή είναι επιτύμβιο επίγραμμα αποτελούμενο από δυο ελεγειακά δίστιχα. Από τη μορφή των γραμμάτων χρονολογείται στις αρχές του 5ου αιώνα μ.Χ. Χαρακτηριστικό είναι ότι παρουσιάζονται δυο ειδών άλφα, το ένα με λοξή και το άλλο με σπαστή μεσαία κεραία.[8] Σύμφωνα με τον καθ. κ. Erkki Sironen οι τύποι των γραμμάτων που παρουσιάζονται στην παραπάνω επιγραφή απαντούν σε ολόκληρη της υστερορρωμαϊκή περίοδο.»

Οπότε το επιτύμβιο, εκ του Πρόκλου για τον Συριανό, επίγραμμα έχει ως εξής κατά τον κ. Γιάννη Ν. Καλλιοντζη :

[Άστρων] μὲν Συριανὸς ἔχεν πόλον,[9] εὖτ᾿ ἐπὶ γ[αῖαν]

[και φθι]μενοςμακάρωνἀρτιτελὴςἔμολε[ν]·[10]

[—] δ᾿ ἀνθρώποισιν ὅπως σοφόν ἐστιν []

[ψυχή δ’ ]θανάτωνἐςπόλοναὖτιςἔβη.[11]>>

Αυτό το τόσο πολύ σημαντικότατο επιτύμβιο επίγραμμα – όχι μόνον ως προς την ιστορία της του Πλάτωνος Ακαδημίας αλλά γενικότερα για τον Πλατωνισμό & νεοπλατωνισμό – δυστυχώς δεν βρίσκεται ασφαλές έστω σε μια κάποια αίθουσα μουσείου – αν όχι σε μια  ιδική & πρέπουσα προς τιμήν των δυο θείων Φιλοσόφων & σχολαρχών της του Πλάτωνος Ακαδημίας. Το αναίσχυντο ελλαδικό κράτος και η αυτού αρχαιολογική υπηρεσία το έχει αφήσει εκτεθειμένο στον χώρο που βρίσκεται, σε μέρος που διέρχονται καθημερινά εκατοντάδες εκατοντάδων ανθρώπων μεταξύ αυτών σύγουρα και κάμποσοι & διαφόρων τύπων βάνδαλοι.

Η μελέτη υπάρχει για μεγαλύτερη ευκολία και στον λογαριασμό της «Ακάδημος» στο Academia.edu  ως PDF αρχείο.

Ευστάθιος Δ. Κεφάλας (Αμφικτύων) – 19/3/2017 : “Ακάδημος”, αμφικτυονία Πανελλήνιας(Ορφικής) Θεολογίας & Πυθαγόρειας, Πλατωνικής, νεοπλατωνικής Φιλοσοφίας :  φιλοσοφοῦμεν γνησίως τε καὶ ἱκανῶς 


[1]  Βλ. Πρόκλος στο «Υπόμνημα στον Πλάτωνος Παρμενίδη, βιβλίο Α’, 620.15 – 620.19» :

      in Prm 620.15 ` to in Prm 620.19 ὁ τῷ Πλάτωνι μὲν συμβακχεύσας ὡς ἀληθῶς καὶ ὁ μεστὸς κα ταστὰς τῆς θείας ἀληθείας, τῆς δὲ θεωρίας ἡμῖν γενόμενος ταύτης ἡγεμὼν καὶ τῶν θείων τούτων λόγων ὄντως ἱεροφάντης·

[2]   Βλ. Πρόκλος «Περί της κατά Πλάτωνα θεολογίας, 1. 7.1 – 1.7.15» :

     Theol Plat 1.7.1 ` to Theol Plat 1.7.15 παρ᾽ ὧν τὸ γνησιώτατον καὶ καθαρώτατον τῆς ἀληθείας φῶς τοῖς τῆς ψυχῆς κόλποις ἀχράντως ὑποδεξάμενος ὁ μετὰ θεοὺς ἡμῖν τῶν καλῶν πάντων καὶ ἀγαθῶν ἡγεμών, τῆς τε ἄλλης ἁπάσης ἡμᾶς μετόχους κατέστησε τοῦ Πλάτωνος φιλοσοφίας καὶ κοινωνοὺς ὧν ἐν ἀπορρήτοις παρὰ τῶν αὐτοῦ πρεσβυτέρων μετείληφε, καὶ δὴ καὶ τῆς περὶ τῶν θείων μυσ τικῆς ἀληθείας συγχορευτὰς ἀπέφηνε.

[3] Βλ. Πρόκλος στο «Υπόμνημα στον Πλάτωνος Παρμενίδη, βιβλίο Α’, 620.19 – 620.24» :

     in Prm 620.19 ` to in Prm 620.24 ὃν ἐγὼ φαίην ἂν φιλοσοφίας τύπον εἰς ἀνθρώπους ἐλθεῖν ἐπ᾽ εὐεργεσίᾳ τῶν τῇδε ψυχῶν, ἀντὶ τῶν ἀγαλμάτων, ἀντὶ τῶν ἱερῶν, ἀντὶ τῆς ὅλης ἁγιστείας αὐτῆς, καὶ σωτηρίας ἀρχηγὸν τοῖς γε νῦν οὖσι ἀνθρώποις καὶ τοῖς εἰσαῦθις γενησομένοις.

[4]  Ο Μαρίνος Νεαπόλενως, μαθητής, βιογράφος και διάδοχος του Πρόκλου στην Ακαδημεία του Πλάτωνα, στο «Βίος Πρόκλου ή Περί Αρετής, 13.4 – 13.10», αναφέρει ότι :

«Ο Συριανός λοιπόν αφού τον προετοίμασε ικανοποιητικά με αυτά, σαν δια κάποιων προτέλειων και μικρών μυστηρίων. έπειτα τον μύησε στην του Πλάτωνος περί τα θεία μυσταγωγία, με την σειρά “κι όχι απλώνοντας το πάδι πάνω από τα σκαλοπάτια”, σύμφωνα με τον Χαλδαϊκό Χρησμό, και τον κατέστησε επόπτη των όντως θείων τελετών του, με τα αθόλωτα όμματα της ψυχής και την άχραντη του νου περιωπή».

[5]  Βλ. W. Peek, GVI I 1060 — E. Sironen, Inscriptions (1997) 156, 82.

[6]   Ο Μαρίνος Νεαπόλεως στην βιογραφία του θείου Πρόκλου αναφέρει ότι :

<<ετάφη εν τοις ανατολικοτέροις προαστείοις της πόλεως προς τω Λυκαβηττώ, ενθά και το του καθηγεμόνος Συριαννού κείται σώμα.>>

[7]  Ο σύγχρονος ναός ενεγέρθη την δεκαετία του ’50 στην θέση παλαιότερου, ο οποίος είχε οικοδομηθεί πιθανώς τον 19ο αιώνα. Για τον ναό και την ιστορία του βλ. Ν. Παραδείσης. Αμπελόκηποι, Αθήνα 1997 59-72.

[8]  Ευχαριστώ πολύ τον δάσκαλό μου κ. Άγγελο Ματθαίου, διότι μου υπέδειξε την επιγραφή και με βοήθησε με κάθε τρόπο. Επίσης ευχαριστώ την κ. Γεωργία Μαλούχου που παρατήρησε την πιθανή σύνδεση του Συριανού με τους νεοπλατωνικούς ομώνυμους του, και με βοήθησε εξίσου, καθώς και τον καθηγητή κ. E. Sironen για τις υποδείξεις του.

[9]   Γι’ αυτό το χαρακτηριστικό βλ. Erkki Sironen, The Late Roman and Early Byzantine inscriptions of Athens and Attica, Helsinki 1997, 381 (Appendix 1. An analysis of letter forms in reliably dated inscriptions).

[10]   Για την συμπλήρωση πρβλ. SEG XLVIII 1327 (Merkelbach-Stauber, SGO I 239, 02/09/12)

[11]  Για την συμπλήρωση πρβλ. W. Peek, GVI 764 : ευσεβίης δε είνεκεν ευσεβών χώρον έβη φθίμενος. Η λ. μάκαρ συναντάται συχνά σε επιτύμβια επιγράμματα, πρβ. πρβλ. W. Peek, GVI 642.3 :[ε]πτά ετών δεκάδας [δε βιώ]σας[σ’ άχθ]εσι λυ[γροις] τειρομένα γήρως εις δόμον Αίδεω [ί]κετο και μακάρων χώρω πολυαινέτω υμ[νοις] κεκριμένα ναίειν σύνθρονος ευσεβέσι. 1887 : αιθερίας αψίδος έβη μακάρων μεθ ‘ομειλον.

Αρτιτελής : το επίθετο είναι σπάνιο. Απαντάνται στον Πλάτωνα, με την έννοια του προσφάτως μυημένου-τελεσμένου.

       Phaedr 251.a.1 ` to     Phaedr 251.a.7  ὁ δὲ ἀρτιτελής, ὁ τῶν τότε πολυθεάμων, ὅταν θεοειδὲς πρόσωπον ἴδῃ κάλλος εὖ μεμιμημένον ἤ τινα σώματος ἰδέαν, πρῶτον μὲν ἔφριξε καί τι τῶν τότε ὑπῆλθεν αὐτὸν δειμάτων, εἶτα προσορῶν ὡς θεὸν σέβεται, καὶ εἰ μὴ ἐδεδίει τὴν τῆς σφόδρα μανίας δόξαν, θύοι ἂν ὡς ἀγάλματι καὶ θεῷ τοῖς παιδικοῖς.

Η λ. αρτιτελής απάνταται και σε επίγραμμα, πχ, W. Peek, GVI 1773 : σώμα μεν εις αιώνα / λυθέν ψυχή δε ες Όλυ[μ]πον αρτιτελής ανορο[ύσα] λύπεν. Σημαίνει και τον αρτιτέλεστον, δηλ. τον προσφάτως τελειωμένον, πρβλ. Νόννου Διονυσιακά 26.46.

Στην πρόταση αυτή δεν δηλώνεται ευθέως ο τόπος, στον οποίο κα καταλήξει ο νεκρός. Πιθανώς κατά αναλογία προς τον 1ον στίχο πρέπει να εννοήσουμε [και φθί]μενος (ες πόλον) μακάρων αρτιτελής (πρβλ. και τον τελευταίο στίχο). Ο νεκρός, όσο ζούσε, κατείχε τον πόλο των άστρων και νεκρός, τον πόλο των μακάρων.

[12] Πρβλ. , W. Peek, GVI 1065 : θάψεν δ’ αδελφός Αρχέλαος σώμ’ εμόν ψυχά δε μευ προς άστρα και θεούς έβη.

1031 : ούνομα μοι Μενέλαος. Αταρ δέμας ενθάεδε κείται. Ψυχή δ’ αθανάτων αιθέρα ναιετάει.

Βλ και Παλ. Ανθ. ΙΧ 102.3 : Θεών πόλον μεν και Πρόκλος μετρεί χθόνα.